Το θέμα του μήνα

ΙΔΙΟΜΟΡΦΟΣ ΣΤΑΥΡΟΣ ΑΠΟ ΤΟΝ ΑΓΙΟ ΕΠΙΦΑΝΙΟ ΛΕΥΚΩΣΙΑΣ

της Ουρανίας Περδίκη

Στο χωριό Άγιος Επιφάνιος, στον ομώνυμο ναό, σώζεται ορειχάλκινος σταυρός, κιτρινωπού χρώματος, διαστάσεων 21,1 Χ 15 Χ 1,3 εκατοστών [1]. Οι κεραίες του σταυρού έχουν καμπυλόγραμμη απόληξη (μέγιστο πλάτος 4,8 εκ.). Η πίσω όψη του σταυρού είναι κοίλη, χωρίς ιδιαίτερη επιμέλεια, με υπερυψωμένο περίγραμμα (1,3 εκ.).

ΑΓ. ΕΠΙΦΑΝΙΟΣ_ΣΤΑΥΡΟΣ

Σταυρός (πρόσοψη), Άγιος Επιφάνιος Λευκωσίας [Μητρόπολη Ταμασού και Ορεινής]

ΑΓ. ΕΠΙΦΑΝΙΟΣ_ΣΤΑΥΡΟΣ_ΠΙΣΩ ΟΨΗ

Σταυρός (πίσω όψη), Άγιος Επιφάνιος Λευκωσίας [Μητρόπολη Ταμασού και Ορεινής]

Ο σταυρός φέρει στην πρόσοψή του έξεργη γλυπτή διακόσμηση. Στο μέσο της κάθετης κεραίας του εικονίζεται ολόσωμη, μετωπική η Παναγία Βρεφοκρατούσα, στον τύπο της Κυριώτισσας [2]. Εκατέρωθεν της Παναγίας βρίσκεται επιγραφή με κεφαλαία γράμματα : Η ΑΓΙΑ / ΘΕΟΤΟΗ. Στην απόληξη της κάθε κεραίας του σταυρού εικονίζονται σε προτομή ανά ένας οι τέσσερις ευαγγελιστές, μέσα σε κυκλικά μετάλλια, οι οποίοι ταυτίζονται από τις επιγραφές, που τους πλαισιώνουν. Ευλογούν όλοι με το δεξί τους χέρι, ενώ με το αριστερό κρατούν κλειστό βιβλίο. Στην οριζόντια κεραία στα αριστερά εικονίζεται Ο ΛΟΥ/ΚΑC και στα δεξιά Ο ΙΩΑ/ΑΗΗC. Στην κάθετη κεραία βρίσκονται Ο Μ(ΑΤΘ)/ΕΟC και Ο ΜΑΡ/ΚΟC, στην πάνω και κάτω απόληξη του σταυρού, αντίστοιχα. Ο σταυρός πλαισιώνεται από ταινία με έξεργα ημισφαίρια, που μιμούνται μαργαριτάρια, τα οποία τον περιτρέχουν. Στη βάση της κάθετης κεραίας του σταυρού, τμήμα του εσωτερικού περιγράμματος έχει αποκοπεί ενώ στο κατώτερο τμήμα της ίδιας κεραίας εντοπίζεται μικρή οπή.

Πρόκειται για ιδιόμορφο σταυρό για τον λόγο ότι οι κεραίες του έχουν καμπύλη απόληξη και όχι πεπλατυσμένη, που είναι το σύνηθες για τέτοιου μεγέθους σταυρούς [3]. Η κοίλη πίσω όψη του σταυρού παραπέμπει στην πιθανή ύπαρξη ισόπαχου τμήματος σταυρού για την άλλη πλευρά. Αν η υπόθεση αυτή είναι ορθή, τότε θα δημιουργείτο κενό διάστημα περίπου 2,5 εκατοστών ανάμεσα στα δύο μέρη, που αποτελούσαν τις δύο όψεις του σταυρού. Επομένως, ο συγκεκριμένος σταυρός ακολουθεί τη μορφή των μικρότερων σε διαστάσεις αρθρωτών επιστήθιων σταυρών-λειψανοθηκών, όπου μεταξύ των δύο όψεων-πλευρών του σταυρού δημιουργείται κενός χώρος για την τοποθέτηση λειψάνων ή τιμίου ξύλου [4]. Είναι πιθανόν, επίσης, ο σταυρός να έφερε ξύλινο πυρήνα με χειρολαβή ο οποίος στερεωνόταν στις μεταλλικές προσόψεις. Στην περίπτωση αυτή έχουμε να κάνουμε με σταυρό ευλογίας.

Στην Κύπρο εντοπίζονται δύο άλλοι πανομοιότυποι σταυροί, όσον αφορά στο υλικό κατασκευής, τις διαστάσεις και την τεχνοτροπία τους. Ο σταυρός από το Μουσείο του Κύκκου [5], εκτός των πιο πάνω, φέρει ακριβώς την ίδια εικονογραφία με το σταυρό του Αγίου Επιφανίου. Οι επιγραφές είναι επίσης οι ίδιες, ΘΕΟΤΟΗ αντί Θεοτόκος και ΙΩΑΑΗΗC αντί Ιωάννης, και, επιπλέον, φέρει παρόμοια οπή στο κάτω μέρος του σταυρού. Είναι φανερό ότι οι δύο αυτοί σταυροί προέρχονται από την ίδια μήτρα.

ΤΕΜΒΡΙΑ_ΣΤΑΥΡΟΣ-774x1024

Σταυρός, Ναός Αγίας Παρασκευής, Τεμβριά [Μητρόπολη Μόρφου]

Ο σταυρός από το ναό της Αγίας Παρασκευής στην κοινότητα Τεμβριά της Σολέας εικονίζει τον Εσταυρωμένο ενδεδυμένο με περιζώνιο, τη Θεοτόκο, τον Ιωάννη, δύο αγγέλους και δύο δωρητές [6]. Πέραν των άλλων ομοιοτήτων, αναφέρουμε τα κοινά τεχνοτροπικά χαρακτηριστικά, όπως είναι τα μακρόστενα κεφάλια των μορφών, τα ωοειδή μάτια και τη μύτη με τη γωνιώδη απόληξη. Με βάση τα πιο πάνω, ίσως ο σταυρός από την Τεμβριά να αποτελεί το άλλο μέρος του σταυρού του Αγίου Επιφανίου ή του Κύκκου. Πιθανόν οι τρεις σταυροί να προέρχονται από τον ίδιο τεχνίτη/εργαστήριο. Δεν μπορούμε, όμως, με βεβαιότητα, να προτείνουμε ως χώρο κατασκευής των πιο πάνω σταυρών την Κύπρο. Μελλοντικές εξειδικευμένες αναλύσεις στο μέταλλο μπορεί να δώσουν απάντηση ως προς την προέλευσή τους. Μέχρι σήμερα δεν γνωρίζουμε όμοιου τύπου σταυρούς με τέτοιο μέγεθος και με τη χαρακτηριστική καμπυλόγραμμη απόληξη κεραιών εκτός Κύπρου. Μήπως πρόκειται για κάποια κυπριακή ιδιομορφία;

Ο δημιουργός των ιδιόμορφων σταυρών μεταφέρει την εικονογραφία των χάλκινων επιστήθιων σταυρών-λειψανοθηκών με έξεργη διακόσμηση του 9ου-10ου αιώνα σε σταυρούς μεγαλύτερης κλίμακας. Οι σταυροί αυτοί, λόγω του βάρους και μεγέθους τους, σε καμία περίπτωση δεν θα ήταν επιστήθιοι. Πιθανόν να πρόκειται είτε για σταυρούς ευλογίας/αγιασμού είτε για επιτραπέζιους σταυρούς-λειψανοθήκες. Για τη χρονολόγηση του σταυρού του Αγίου Επιφανίου, στηριζόμενοι, κατά κύριο λόγο, στην εικονογραφία και λαμβάνοντας υπόψη το ότι αυτού του τύπου οι σταυροί θα είχαν στην πρόσοψή τους τον Εσταυρωμένο, όπως ο σταυρός της Τεμβριάς, όπου ο Χριστός φέρει περιζώνιο, αντί του κολοβίου στη Σταύρωση, θα προτείναμε τα τέλη του 9ου με αρχές 10ου αιώνα, περίοδο που ο τύπος της Κυριώτισσας, συνοδευόμενης με τους Ευαγγελιστές σε μετάλλια, είναι ιδιαίτερα διαδεδομένος στους επιστήθιους σταυρούς-λειψανοθήκες και κατά την οποία αρχίζει να εδραιώνεται η εικονογραφία του Χριστού με περιζώνιο [7].

Σημειώσεις:

[1] Ου. Περδίκη, «Ιδιόμορφος σταυρός από τον Άγιο Επιφάνιο Ορεινής», Ιερά Μητρόπολις Ταμασού και Ορεινής. Ιστορία-Μνημεία-Τέχνη, Λευκωσία 2012, 393-402.

[2] M. Tatić – Djurić, « L’icône de la Kyriotissa », Actes du XVe Congrès international des études byzantines, II, Αθήνα 1981, σ. 759-786˙ B. Pitarakis, « Un groupe de croix-reliquaires pectorales en bronze à décor en relief attribuable à Constantinoble avec le Crucifié et la Vierge Kyriotissa », CA 46 (1998) 81-102 (κυρίως σ. 95-97)˙ Της ιδίας, Les Croix-Reliquaires Pectorales Byzantines en Bronze, Paris 2006, σ. 57-60.

[3] Πρβ. J. Cotsonis, Figural Processional Crosses, Washington D.C. 1994, σ. 40˙ Θησαυροί του Αγίου Όρους, Θεσσαλονίκη 1997, σ. 319-321˙ The Glory of Byzantium, New York 1997, σ. 55-67. Εντούτοις, σταυρός λιτανείας από το Tsirkvali Γεωργίας φέρει ημικυκλικές απολήξεις και χρονολογείται στον 11ο αιώνα (. Βλ. T. Sanikidzé – G. Abramishvili, Ofrèvrerie géorgienne du VIIe au XIXe siècle, Genève 1979, σ. 23-23a).

[4] Για τους επιστήθιους σταυρούς-λειψανοθήκες βλ. B. Pitarakis, Les croix-reliquaires pectorales byzantines en bronze, Paris 2006.

[5] Στ. Περδίκη, «Ιδιόμορφος μεσοβυζαντινός σταυρός από το Μουσείο του Κύκκου», Τριακοστό Συμπόσιο Βυζαντινής και Μεταβυζαντινής Αρχαιολογίας και Τέχνης. Πρόγραμμα και Περιλήψεις εισηγήσεων και ανακοινώσεων (Αθήνα, 14, 15 και 16 Μαΐου 2010), Αθήνα 2010, σ. 77-78˙ Του ιδίου, «Ιδιόμορφος μεσοβυζαντινός σταυρός από το Μουσείου της Μονής Κύκκου», Ενατενίσεις 11 (Μάιος – Αύγουστος 2010), σ. 118-119.    

[6] Στ. Περδίκη, λήμμα: «Σταυρός», Ιερά Μητρόπολη Μόρφου, σ. 450˙ Pitarakis, CroixReliquaires Pectorales, σ. 58˙ Chr. Hadjichristodoulou, λήμμα: “Bronze Cross”, Cyprus Crossroads of Civilizations, Nicosia 2010, σ. 218.

[7] Παράδειγμα από τις πρωιμότερες απεικονίσεις στη μνημειακή ζωγραφική του Εσταυρωμένου με περιζώνιο σώζεται στο ναό του Αγίου Αντωνίου στα Κελλιά της Λάρνακας. Η τοιχογραφία μπορεί να χρονολογηθεί στα τέλη του 9ου – αρχές 10ου αιώνα. Για το θέμα αυτό βλ. Ou. Perdiki, Les peintures murales (XeXIIIe siècle) de l’église SaintAntoine de Kellia, à Chypre, Paris 2009, σ. 19-24 (δακτυλογραφημένη μεταπτυχιακή εργασία).

 


Το Θέμα του Μήνα είναι μια νέα πρωτοβουλία της Βυζαντινολογικής Εταιρείας Κύπρου με στόχο μια πιο ενεργή και τακτική επικοινωνία των μελών μεταξύ τους με αφορμή τη συζήτηση πάνω σε ερευνητικά ζητήματα που τους απασχολούν.

Για να σχολιάσετε το εκάστοτε θέμα του μήνα, χρησιμοποιήστε το χώρο στο κάτω μέρος αυτής της σελίδας.

Αν θέλετε να θέσετε εσείς το επόμενο θέμα του μήνα, στείλτε τις προτάσεις σας στο info@byzantinistsociety.org.cy. Παρακαλώ όπως ακολουθήσετε τις παρακάτω οδηγίες για την υποβολή των θεμάτων σας:

  • Όριο λέξεων: 1000 λέξεις
  • Το θέμα σας μπορεί να περιλαμβάνει βιβλιογραφία, σημειώσεις και οπτικοακουστικό υλικό (φωτογραφίες ή βίντεο)
  • Αποδεκτές μορφές αρχείων για το κείμενο: Word (.doc, .docx), Google Docs
  • Αποδεκτές μορφές αρχείων για τις εικόνες: .png, .jpg (μέχρι 128 MB)

Για περαιτέρω διευκρινίσεις, επικοινωνήστε μαζί μας στην παραπάνω  ηλεκτρονική διεύθυνση.